Sau sáp nhập đơn vị hành chính và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, các chuyên gia cho rằng phát triển đô thị cần được nhìn nhận linh hoạt, theo hướng mở, đa cực – đa trung tâm, thay vì mô hình đô thị nén, tập trung vào lõi như trước đây.

Giảm áp lực cho lõi trung tâm từ bài học Hòa Lạc

Khoảng hai thập kỷ trước, khu đô thị Hòa Lạc được quy hoạch là đô thị khoa học – công nghệ hàng đầu, kỳ vọng trở thành “thành phố thông minh”, tạo cực tăng trưởng mới cho Thủ đô. Tuy nhiên, sau hơn 20 năm, khu vực này chưa phát triển như mong đợi. TS Đào Ngọc Nghiêm, Phó chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, cho rằng quy hoạch Hòa Lạc đúng hướng nhưng cơ chế quản trị và nguồn lực đầu tư thiếu đồng bộ, nên khó đi vào thực tế. Từ đó, ông nhấn mạnh khi vận hành chính quyền hai cấp, việc tổ chức không gian phát triển đa cực, đa trung tâm là xu thế tất yếu, giúp Hà Nội và TP.HCM giãn dân, giảm áp lực cho khu vực lõi. Giám đốc Sở Quy hoạch – Kiến trúc Hà Nội Nguyễn Trọng Kỳ Anh cũng đề xuất đẩy nhanh mô hình đô thị đa cực để chia sẻ gánh nặng dân số, hạ tầng, môi trường với nội đô. Từ 1/7/2025, hệ thống quy hoạch được thống nhất sẽ tạo điều kiện hoàn thiện các cực đô thị mới giai đoạn 2026 – 2027.

Nhìn lại khái niệm “trung tâm đô thị” trong không gian mới

Theo ông Đào Ngọc Nghiêm, đô thị vệ tinh không chỉ là công cụ giãn dân, mà là cấu phần chiến lược trong mô hình phát triển vùng, gắn kết hạ tầng, kinh tế và quản trị. Quy hoạch Thủ đô 2021 – 2030, tầm nhìn 2050 định hình “ba thành phố trong Thủ đô” ở phía Bắc, Tây, Nam, đồng thời điều chỉnh còn hai đô thị vệ tinh trọng điểm Sơn Tây, Phú Xuyên, chuyển từ mô hình “vệ tinh lõi” sang “trục, cụm, cực tích hợp”. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, có phường chỉ rộng 1,8km² nhưng có xã hàng chục km², nên “trung tâm đô thị” phải được tổ chức lại để bảo đảm phục vụ và kết nối vùng trong một cấu trúc lớn hơn, phức tạp hơn.

TP.HCM tái định vị không gian theo mô hình đa cực

Tại TP.HCM, mở rộng không gian hành chính đưa thành phố bước vào giai đoạn tái định vị quy hoạch. Chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Văn Được cho biết thành phố sau sắp xếp có diện tích tăng gấp ba, được tổ chức theo mô hình “một trung tâm – ba vùng – một đặc khu”, phát triển theo bốn hành lang và năm trụ cột chiến lược. Mỗi cực, mỗi trung tâm đảm nhiệm chức năng chuyên biệt như tài chính, công nghiệp công nghệ cao, cảng – logistics, du lịch, dịch vụ, được liên kết bởi hệ thống giao thông đô thị và mạng lưới kết nối vùng. Hạ tầng then chốt gồm đường sắt đô thị, các hành lang kết nối sân bay Long Thành, trục phát triển Bắc – Nam. Thành phố đang hoàn thiện kế hoạch đầu tư trục Bắc, phấn đấu phê duyệt nghiên cứu khả thi trong quý IV/2025 và khởi công các dự án trọng điểm từ 2026.

Huế và định hướng đô thị di sản trong cấu trúc hai cấp

Tại Huế, địa phương xác định mục tiêu xây dựng đô thị di sản quốc gia, phát triển bền vững trên nền tảng văn hóa, lịch sử và cảnh quan Cố đô. Sau khi chuyển sang mô hình chính quyền hai cấp, định hướng phát triển đô thị Huế đang được điều chỉnh phù hợp với cấu trúc hành chính và không gian mới, bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn di sản và phát triển hiện đại, thân thiện môi trường.

Đô thị như một ý tưởng mở, không bị “đóng khung” hành chính

Đại diện Vụ Quy hoạch – Kiến trúc (Bộ Xây dựng) nhận định, trong bối cảnh nhiều địa phương tái cấu trúc không gian sau sắp xếp địa giới và chuyển đổi mô hình chính quyền, khái niệm và phạm vi đô thị cần được hiểu linh hoạt, theo hướng mở. Đô thị không chỉ là một đơn vị hành chính cố định, mà là ý tưởng phát triển và phương án tổ chức không gian gắn với tầm nhìn chiến lược của từng địa phương. Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn (sửa đổi) không giới hạn ý tưởng sáng tạo; việc cụ thể hóa sẽ dựa trên định hướng hệ thống đô thị quốc gia, số lượng, quy mô và liên kết giữa các đô thị, nhằm hình thành mạng lưới đô thị đa dạng, đồng bộ và bền vững, thích ứng với xu hướng phát triển đa cực – đa trung tâm hiện nay.