Chiến lược đầu tư trọng điểm vào đường sắt đô thị không chỉ là một giải pháp kỹ thuật mà còn là một quyết định mang tính bước ngoặt đối với Hà Nội. Việc ưu tiên dành nguồn lực lớn cho đường sắt đô thị được xem là “chìa khóa” để thay đổi căn bản cục diện giao thông Thủ đô trong thập kỷ tới, góp phần giải bài toán ùn tắc, ô nhiễm và nâng tầm vị thế đô thị.

Đến thời điểm hiện tại, Hà Nội mới hoàn thành và đưa vào khai thác 2 đoạn tuyến đường sắt đô thị với tổng chiều dài 21,5km, gồm tuyến 2A Cát Linh – Hà Đông và đoạn trên cao tuyến 3.1 Nhổn – Ga Hà Nội. Con số này mới chỉ đạt khoảng 3,5% so với quy hoạch 14 tuyến, tổng chiều dài khoảng 619km. Đại diện Ban Quản lý đường sắt đô thị Hà Nội (MRB) cho biết, để phát triển hệ thống đường sắt đô thị đồng bộ, hiện đại, đáp ứng nhu cầu vận tải công cộng, thành phố đã xây dựng Đề án tổng thể đầu tư xây dựng hệ thống đường sắt đô thị Thủ đô với lộ trình nhiều giai đoạn.

Theo đó, giai đoạn 1 (từ nay đến năm 2030), Hà Nội phấn đấu hoàn thành thi công khoảng 96,8km đường sắt đô thị, gồm các tuyến số 2 (Nam Thăng Long – Trần Hưng Đạo), số 3.1 (Nhổn – Ga Hà Nội), số 5 (Văn Cao – Hòa Lạc), đồng thời chuẩn bị đầu tư khoảng 301km các tuyến số 1, số 2A kéo dài đến Xuân Mai, số 4, số 6, số 7, số 8 và tuyến vệ tinh Sơn Tây – Hòa Lạc – Xuân Mai. Giai đoạn 2 (2030-2035), thành phố đặt mục tiêu hoàn thành xây dựng khoảng 301km, và giai đoạn tiếp theo (2036-2045) phấn đấu hoàn thành đầu tư thêm khoảng 200,7km đường sắt đô thị.

Nhằm hiện thực hóa mục tiêu đầy thách thức này, ngày 9-10-2025, UBND thành phố Hà Nội đã khởi công dự án đường sắt đô thị số 2, đoạn Nam Thăng Long – Trần Hưng Đạo, với tổng mức đầu tư 35.679 tỷ đồng. Tuyến có chiều dài gần 11km, gồm 1,94km đi trên cao và 9km đi ngầm, với 10 nhà ga. Đây là dự án đầu tiên được quy hoạch phát triển theo mô hình đô thị định hướng giao thông (TOD), trong đó khu depot Xuân Đỉnh vừa là điểm trung chuyển vận tải hành khách, vừa tích hợp chức năng dịch vụ, thương mại và nhà ở hỗn hợp. Dự kiến đến ngày 19-12-2025, Hà Nội sẽ khởi công tuyến đường sắt đô thị số 5 (Văn Cao – Hồ Tây – Hòa Lạc), chiều dài khoảng 39,6km, gồm 6,5km đi ngầm, 2km đi trên cao và hơn 30km đi bằng, với tổng vốn đầu tư dự kiến khoảng 61.900 tỷ đồng, kết nối trung tâm với Khu công nghệ cao Hòa Lạc và các đô thị vệ tinh phía Tây.

Về nguồn lực, trong Đề án tổng thể giảm thiểu ùn tắc giao thông giai đoạn 2025-2030 và những năm tiếp theo đang được hoàn thiện, Hà Nội dự kiến bố trí gần 1,4 triệu tỷ đồng (tương đương khoảng 53 tỷ USD) để giải bài toán giao thông, trong đó ưu tiên trọng điểm cho phát triển đường sắt đô thị. Phó Giám đốc Sở Tài chính Lê Trung Hiếu khẳng định, đây là quyết định mang tính chiến lược: chi phí ban đầu rất lớn nhưng hiệu quả lâu dài rõ rệt, từ giảm thiệt hại kinh tế do ùn tắc (ước tính hàng tỷ USD mỗi năm), tăng năng suất lao động nhờ rút ngắn thời gian di chuyển, đến cải thiện môi trường đầu tư và nâng cao vị thế Hà Nội trên trường quốc tế.

Theo ông Lê Trung Hiếu, thành phố cần sớm lựa chọn các đơn vị tư vấn quốc tế cho giai đoạn 2026-2030, bao gồm quy hoạch hướng tuyến, vị trí nhà ga, thiết kế các nút giao lớn. Cùng với đó, phải nghiên cứu ngay các khu vực có thể phát triển TOD đúng nghĩa để khai thác giá trị gia tăng từ đất, tái đầu tư trở lại cho hệ thống đường sắt đô thị. Về quy hoạch đô thị, Hà Nội được khuyến nghị định hướng phát triển mô hình đô thị lớn, đa trung tâm dựa trên các ga đường sắt đô thị và các nút giao quan trọng, tận dụng các khu vực hiện còn ít dự án đô thị. Một yêu cầu quan trọng khác là xác định sớm nhu cầu giải phóng mặt bằng, tái định cư và chủ động xây dựng các khu tái định cư trước, bảo đảm khi triển khai dự án, người dân có nơi ở mới ổn định.

Khẳng định quyết tâm chính trị trong phát triển mạng lưới đường sắt, đặc biệt là đường sắt đô thị, ngày 20-10-2025, UBND thành phố Hà Nội đã thành lập Ban Chỉ đạo các dự án đường sắt trên địa bàn. Ban Chỉ đạo được giao vai trò đầu mối điều phối, tăng cường sự lãnh đạo thống nhất, kịp thời tháo gỡ khó khăn trong quá trình triển khai, qua đó giúp Hà Nội phát huy tối đa nguồn lực, phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành trung ương, bảo đảm các dự án đường sắt đô thị được triển khai đúng tiến độ, đúng mục tiêu và đạt hiệu quả cao.