Việc sửa đổi Luật Thủ đô ở thời điểm hiện nay không xuất phát từ việc Luật Thủ đô 2024 thiếu hiệu quả, mà là bước đi chủ động nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý ở tầm cao hơn, để Hà Nội có thêm thẩm quyền, công cụ và dư địa thể chế cho giai đoạn phát triển mới. Theo Tờ trình của Chính phủ gửi Quốc hội, yêu cầu này đến từ chính thực tiễn quản lý, phát triển đô thị Thủ đô, khi nhiều hạn chế kéo dài vẫn chưa được xử lý đồng bộ, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sống của người dân và năng lực cạnh tranh của đô thị.

Trong những năm qua, tốc độ đô thị hóa nhanh trong khi hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội chưa theo kịp đã khiến Hà Nội tiếp tục đối mặt với ùn tắc giao thông, ngập úng cục bộ và ô nhiễm môi trường. Áp lực môi trường đô thị ngày càng rõ nét, từ ô nhiễm không khí, ô nhiễm các dòng sông nội đô cho tới bất cập trong thu gom, xử lý rác thải, nước thải. Bên cạnh đó, công tác bảo đảm an toàn đô thị, nhất là phòng cháy, chữa cháy tại khu dân cư đông đúc, nhà ở kết hợp kinh doanh và chung cư cũ vẫn bộc lộ nhiều rủi ro, đòi hỏi phải có những công cụ quản trị đủ mạnh và linh hoạt hơn.

Không chỉ vậy, Hà Nội còn đứng trước các thách thức mới từ biến đổi khí hậu và chuyển đổi số. Các hiện tượng thời tiết cực đoan, thiên tai bất thường thời gian gần đây cho thấy Thủ đô cần một hành lang pháp lý đủ rộng để nâng cao năng lực ứng phó, phòng ngừa và tăng khả năng chống chịu. Đồng thời, sự phát triển của kinh tế số, xã hội số và yêu cầu quản trị đô thị dựa trên dữ liệu lớn cũng đòi hỏi phải bổ sung cơ sở pháp lý cho chính quyền số, đô thị thông minh và nâng chất lượng cung ứng dịch vụ công. Đây là những vấn đề mà một khung thể chế thông thường khó có thể xử lý hiệu quả trong dài hạn.

Một điểm nghẽn khác được Tờ trình nêu rõ là những bất cập trong quy hoạch và quản lý tài nguyên đô thị. Quy hoạch còn thiếu tính ổn định, vẫn tồn tại chồng chéo giữa các loại quy hoạch; việc tổ chức thực hiện chưa nghiêm, chưa đồng bộ; tình trạng “quy hoạch treo”, dự án chậm triển khai kéo dài chưa được xử lý dứt điểm. Trong khi đó, các không gian phát triển mới như không gian ngầm, không gian tầm thấp vẫn chưa được khai thác tương xứng với tiềm năng, còn công tác quản lý đất đai, trật tự xây dựng ở một số nơi chưa đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững. Điều này không chỉ gây lãng phí tài nguyên mà còn làm giảm hiệu lực quản lý nhà nước.

Từ thực tế đó, việc sửa đổi Luật Thủ đô được đặt ra như một giải pháp nhằm tháo gỡ những “nút thắt” về thể chế, nhất là trong các lĩnh vực đầu tư, tài chính – ngân sách, đất đai và hợp tác công – tư. Mục tiêu là trao cho Hà Nội nhiều quyền chủ động hơn trong quyết định và tổ chức thực hiện các dự án hạ tầng lớn, có tính kết nối vùng và liên vùng, đồng thời đẩy mạnh phân cấp, phân quyền thực chất theo phương châm địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm. Đây được xem là điều kiện quan trọng để Thủ đô huy động và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực cho phát triển.

Quan trọng hơn, Luật Thủ đô sửa đổi không chỉ nhằm khắc phục bất cập trước mắt mà còn hướng tới một tầm nhìn phát triển mới cho Hà Nội. Theo định hướng của Chính phủ, Thủ đô phải trở thành đô thị “Văn hiến – Văn minh – Hiện đại – Hạnh phúc”, là trung tâm đầu não chính trị – hành chính quốc gia, đồng thời là trung tâm kiến tạo phát triển, có vai trò dẫn dắt, định hình các mô hình phát triển mới của cả nước. Hà Nội cũng được kỳ vọng là hạt nhân kinh tế của Vùng Thủ đô, dẫn đầu trong một số lĩnh vực then chốt như văn hóa, khoa học, giáo dục, đổi mới sáng tạo và từng bước trở thành Thủ đô kết nối toàn cầu. Để thực hiện được sứ mệnh đó, Luật Thủ đô cần tạo ra một thể chế đặc thù, vượt trội, ổn định và có tầm nhìn dài hạn.

Điểm mới đáng chú ý trong tư duy xây dựng luật lần này là Hà Nội không chỉ được trao quyền để thực thi chính sách, mà còn phải có không gian để tham gia “thiết kế chính sách” ở tầm cao hơn. Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu tăng trưởng nhanh, bền vững và hội nhập sâu rộng, việc mở rộng không gian pháp lý cho Thủ đô được xem là yêu cầu tất yếu. Đây chính là nền tảng để Hà Nội không chỉ phát triển cho riêng mình, mà còn phát huy đầy đủ vai trò dẫn dắt, lan tỏa đối với Vùng Thủ đô và cả nước.