Giai đoạn 2026–2045, theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm, Hà Nội dự kiến di dời hơn 860.000 người dân khu vực nội đô để tái cấu trúc đô thị. Động thái này được kỳ vọng giảm áp lực dân số, giải tỏa điểm nghẽn hạ tầng và mở “dư địa” tổ chức lại mạng lưới giao thông theo hướng xanh, hiện đại, bền vững.

Thực tế nhiều năm qua, ùn tắc đã trở thành “bình thường mới” tại khu vực bên trong Vành đai 3, từ phố cổ, phố cũ đến các quận phát triển dày đặc. Không gian đường sá chật hẹp, hạ tầng kỹ thuật quá tải khiến các giải pháp mở rộng cục bộ khó tạo chuyển biến dài hạn. Vì vậy, tái cấu trúc đô thị gắn với tái thiết giao thông được xem là cơ hội hiếm để chuyển mô hình phát triển từ “xe cá nhân làm trung tâm” sang “con người và giao thông công cộng làm trung tâm”.

Theo các chuyên gia giao thông – quy hoạch, việc di dời dân cư và tái phân bổ chức năng đô thị có thể tạo điều kiện thiết kế lại cấu trúc mạng lưới theo các mô hình phổ biến của đô thị hiện đại như vành khuyên – xuyên tâm, ô bàn cờ hoặc nan quạt, thay vì chắp vá trên nền đô thị hình thành tự phát. TS. Vũ Anh Tuấn (Trường ĐH GTVT) cho rằng tái cấu trúc đô thị là cơ hội thay đổi đồng thời không gian kiến trúc, phương thức di chuyển và thói quen sử dụng phương tiện. Tiến sĩ Đào Huy Hoàng (Viện Khoa học và Công nghệ GTVT) nhấn mạnh quy hoạch lần này có thể khắc phục những thiếu hụt của các quy hoạch trước, tạo mạng lưới đồng bộ và hiện đại hơn.

Điểm then chốt được nhiều chuyên gia đề cập là phát triển giao thông công cộng khối lượng lớn theo mô hình TOD. TS.KTS Ngô Viết Nam Sơn cho rằng quy hoạch đô thị và quy hoạch giao thông phải đi song hành; quanh các ga metro, đường sắt đô thị cần hình thành hệ tiện ích xã hội – dịch vụ – thương mại đủ mạnh để người dân “sống được” mà không phụ thuộc xe cá nhân. Khi TOD đúng nghĩa được triển khai, việc làm, dịch vụ và tiện ích sẽ được “kéo” về gần nơi ở, góp phần giảm nhu cầu di chuyển dài và giảm ùn tắc.

Theo định hướng trong Quy hoạch tổng thể, Hà Nội đặt mục tiêu triển khai mạnh hạ tầng giao thông khung giai đoạn 2026–2035, nổi bật là mạng lưới 14 tuyến đường sắt đô thị với tổng chiều dài gần 1.000 km và tổng vốn ước khoảng 1,5 triệu tỷ đồng. Hệ thống này được xác định là “xương sống” vận tải công cộng, kết nối nội đô với các trung tâm mới và các cực tăng trưởng. Cùng với đó là các tuyến vành đai 4.5 và vành đai 5, mở rộng trục hướng tâm, cải tạo các quốc lộ quan trọng, xây dựng thêm nhiều cầu qua sông Hồng và sông Đà nhằm tăng năng lực kết nối liên vùng và phục vụ bài toán giãn dân.

Tuy vậy, thách thức không nhỏ nằm ở tính phức tạp của nội đô và yêu cầu “tinh tế” khi can thiệp. KTS Nguyễn Quốc Tuân lưu ý việc tổ chức giao thông đa tầng, phát triển hạ tầng ngầm phải được tính toán thận trọng để hạn chế tác động lên cấu trúc hiện hữu, đồng thời bảo đảm khả năng kết nối giữa các không gian ngầm nhằm tạo hiệu quả kinh tế – xã hội. Bên cạnh đó, sự phối hợp từ sớm giữa quy hoạch chung, quy hoạch giao thông, nguồn lực đầu tư và cơ chế thực thi sẽ quyết định tính khả thi.

Trong bức tranh tầm nhìn 100 năm, di dời 860.000 người không chỉ là bài toán dân số, mà là “đòn bẩy” để Hà Nội thiết kế lại tổng thể hệ thống giao thông. Chỉ khi hạ tầng đi trước một bước và kết nối hiệu quả các khu vực giãn dân với trung tâm, quá trình tái cấu trúc mới trở thành động lực đưa Thủ đô tiến gần hơn tới mục tiêu đô thị xanh, thông minh và đáng sống.